ड्रग्जच्या विळख्यात नाशिक; कारवायांच्या पलीकडे मुळावर घाव घालण्याची वेळ

ड्रग्जच्या विळख्यात नाशिक; कारवायांच्या पलीकडे मुळावर घाव घालण्याची वेळ
……कुमार कडलग, नाशिक………
नाशिक शहर पोलीस आयुक्तालयाने अंमली पदार्थविरोधी कारवायांची जी आकडेवारी समोर ठेवली आहे, ती केवळ गुन्हे नोंदवाल्याची माहिती नाही; ती नाशिकच्या सामाजिक आरोग्याबाबतचा गंभीर इशारा आहे. वर्ष २०२४ ते २०२६ (आजपावेतो) या अडीच वर्षांच्या कालावधीत शहरात ८४ गुन्हे दाखल, १८२ आरोपी अटक आणि रु. २ कोटी ३५ लाख १० हजार २८१ किमतीचा अंमली पदार्थांचा मुद्देमाल जप्त करण्यात आला. वरकरणी ही आकडेवारी पोलिसांच्या सक्रियतेचे प्रतीक वाटते; परंतु सजग नागरिकांच्या किंवा पत्रकारितेच्या नजरेतून पाहिले, तर ती आकडेवारी एक वेगळाच प्रश्न उपस्थित करते नाशिक शहरात अंमली पदार्थांचे जाळे इतके खोलवर रुजले कसे? आणि आपण अजूनही केवळ कारवाईच्या बातम्यांवर समाधान मानत आहोत का?
नाशिक हे धार्मिक, औद्योगिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक केंद्र म्हणून ओळखले जाते. कुंभमेळ्याची परंपरा, द्राक्षनगरीची ओळख, वेगाने वाढणारे औद्योगिक क्षेत्र, स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणारा युवकवर्ग, शिक्षणासाठी शहरात दाखल होणारे हजारो विद्यार्थी, या सगळ्यामुळे नाशिकचा चेहरा बदलत आहे. पण विकासाच्या या झगमगाटामागे जर ड्रग्जची काळी साखळी वाढत असेल, तर तो केवळ कायदा-सुव्यवस्थेचा प्रश्न राहत नाही; तो शहराच्या भवितव्याचा, तरुणाईच्या मानसिक आणि सामाजिक सुरक्षिततेचा प्रश्न बनतो.
पोलिसांच्या आकडेवारीतील तीन बाबी विशेष लक्षवेधी आहेत. पहिली म्हणजे, अंमली पदार्थांच्या गुन्ह्यांची सातत्याने होत असलेली नोंद. २०२४ मध्ये २७, २०२५ मध्ये ३८ आणि २०२६ मध्ये आजपावेतो १९ गुन्हे ही केवळ संख्यात्मक वाढ-घट नाही; ती मागणी, पुरवठा आणि वितरण या तिन्ही स्तरांवर शहरात एक सक्रिय बाजारपेठ अस्तित्वात असल्याचे संकेत देते. दुसरी बाब म्हणजे, जप्तीतील पदार्थांचे बदलते स्वरूप. गांजा हा तुलनेने परिचित पदार्थ असला, तरी एम.डी. (मेफेड्रॉन), अफेटामाईन यांसारख्या सिंथेटिक ड्रग्जची नोंद वाढणे ही अधिक धोक्याची घंटा आहे. हे पदार्थ स्वस्त नाहीत, सहज उपलब्धही नसतात. त्यामागे संघटित पुरवठा, संपर्क आणि पैसे फिरत असतात. तिसरी आणि सर्वाधिक धक्कादायक बाब म्हणजे, २०२६ मध्ये केवळ सहा महिन्यांत १.२१ कोटी रुपयांचा मुद्देमाल जप्त होणे. गुन्ह्यांची संख्या कमी असली, तरी जप्तीचे प्रमाण प्रचंड वाढले आहे. याचा अर्थ, नाशिकमधील ड्रग्जचा खेळ आता ‘छोट्या पुड्या’पुरता मर्यादित राहिलेला नाही; तो अधिक महागडा, अधिक संघटित आणि अधिक धोकादायक बनला आहे.
इथे पोलिसांचे कौतुक करणे आवश्यक आहे. अंमली पदार्थांविरोधातील कारवाया सातत्याने राबवणे, माहिती संकलन, सापळे रचणे, जप्ती करणे, आरोपींना अटक करणे हे काम सोपे नाही. विशेषतः ड्रग्जच्या व्यवहारात सहभागी असलेले जाळे अनेकदा लपूनछपून, खोट्या ओळखीने, मध्यस्थांच्या साखळीतून आणि मोबाईल आधारित संपर्कातून काम करत असते. अशा परिस्थितीत पोलिसांनी अडीच वर्षांत ८४ गुन्हे उघड करणे आणि १८२ आरोपींना पकडणे ही नक्कीच लक्षणीय बाब आहे. पण या कामगिरीइतकाच महत्त्वाचा एक कठोर प्रश्न आहे, जप्ती होत आहे, आरोपी पकडले जात आहेत; तरीही ड्रग्ज शहरात पोहोचते कसे ?
हा प्रश्न केवळ पोलिसांना नाही, तर संपूर्ण व्यवस्थेला विचारावा लागेल. पकडले जाणारे आरोपी हे अनेकदा वितरण साखळीतील खालच्या पातळीवरील लोक असतात. पण मूळ पुरवठादार कोण? माल कुठून येतो? कोणत्या मार्गाने शहरात पोहोचतो? कोण त्याला आर्थिक पाठबळ देतो? कोणत्या भागांतून वितरण होतं? शहरातील कोणत्या ठिकाणी, कोणत्या वयोगटात आणि कोणत्या सामाजिक स्तरात त्याची मागणी आहे? हे प्रश्न जर उत्तरांशिवाय राहिले, तर कारवाया होत राहतील, जप्ती वाढत राहील, बातम्या झळकत राहतील; पण मूळ जाळे मुळ धरून राहील.
अंमली पदार्थांचा प्रश्न केवळ गुन्हेगारीचा नसतो; तो तरुणाईच्या जीवनशैलीशी, मानसिक आरोग्याशी आणि सामाजिक बदलांशी जोडलेला असतो. नाशिकमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विद्यार्थी, स्पर्धा परीक्षांचे उमेदवार, औद्योगिक क्षेत्रातील कामगार, स्थलांतरित युवक, पीजी आणि हॉस्टेल संस्कृती, उशिरापर्यंत सुरू राहणारे सामाजिक व्यवहार, सोशल मीडियातून तयार होणारी नेटवर्क्स या सगळ्या गोष्टी ड्रग्जच्या बाजारासाठी सुपीक जमीन बनू शकतात. सुरुवात बहुतेकदा ‘मित्राने दिलं’, ‘एकदा ट्राय केलं’, ‘पार्टीत घेतलं’, ‘ताण कमी करण्यासाठी घेतलं’ अशा निरुपद्रवी वाटणाऱ्या कारणांनी होते. पण पुढे तेच व्यसन शरीर, मन, कुटुंब, शिक्षण, करिअर आणि कधी कधी गुन्हेगारीकडे ढकलतं.
म्हणूनच अंमली पदार्थांविरोधातील लढाई केवळ पोलिसांच्या धाडींवर सोडून चालणार नाही. शाळा-महाविद्यालये, पालक, आरोग्य व्यवस्था, मानसोपचार तज्ज्ञ, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि समाजातील सजग घटक या सगळ्यांना यात सहभागी व्हावे लागेल. शैक्षणिक संस्थांमध्ये नियमित जनजागृती, समुपदेशन, विद्यार्थ्यांच्या वर्तनातील बदलांवर लक्ष, संशयास्पद हालचालींबाबत संवेदनशीलता या गोष्टी केवळ ‘कार्यक्रम’ म्हणून नव्हे, तर सातत्यपूर्ण यंत्रणा म्हणून उभ्या राहायला हव्यात. पालकांनीही मुलांच्या खर्चात अचानक वाढ, रात्रीचे बदललेले रूटीन, चिडचिड, एकलकोंडेपणा, अभ्यासातील पडझड, नवीन आणि संशयास्पद मैत्री, घरातून वस्तू किंवा पैसे गायब होणे यांसारख्या संकेतांकडे दुर्लक्ष करता कामा नये.
तितकेच महत्त्वाचे म्हणजे, व्यसनाधीन व्यक्तीकडे केवळ गुन्हेगार म्हणून पाहून उपयोग नाही. ड्रग्जच्या साखळीत दोन पातळ्या असतात, एक पुरवठादार आणि दुसरा बळी. पुरवठादारांवर कठोर कारवाई आवश्यकच; पण व्यसनाच्या विळख्यात अडकलेल्या तरुणांना उपचार, समुपदेशन आणि पुनर्वसनाची संधी मिळाली पाहिजे. अन्यथा पकडलेल्या प्रत्येक तरुणामागे आणखी एक उद्ध्वस्त कुटुंब उभं राहतं. नाशिकमध्ये व्यसनमुक्ती केंद्रांची क्षमता, मानसिक आरोग्यसेवा, समुपदेशन यंत्रणा आणि पोलिस-आरोग्य विभाग समन्वय यावर गंभीरपणे विचार होणे आवश्यक आहे.
राजकीय आणि प्रशासकीय पातळीवरही हा विषय ‘प्रेसनोट’पुरता मर्यादित राहता कामा नये. ज्या शहरात अडीच वर्षांत २.३५ कोटींचे अंमली पदार्थ जप्त होतात, त्या शहरात विशेष ड्रग्ज इंटेलिजन्स ग्रिड, कॉलेज परिसरांवरील संयुक्त तपास मोहीम, हॉटस्पॉट मॅपिंग, सायबर-ट्रॅकिंग, हॉटेल-लॉज-फार्महाऊस पडताळणी, आणि आंतरजिल्हा-आंतरराज्य समन्वय अशा उपाययोजना अधिक तीव्रतेने राबवल्या गेल्या पाहिजेत. केवळ स्थानिक पातळीवर विक्रेते पकडून या प्रश्नाचे उत्तर मिळणार नाही; त्यासाठी पुरवठा साखळीच्या मुळाशी जावे लागेल.
नाशिक शहरासमोर आजचा खरा प्रश्न हा आहे की, आपण ड्रग्जविरोधातील लढाईला ‘पोलीस कारवाई’ म्हणून पाहणार आहोत, की ‘शहराच्या भवितव्याची लढाई’ म्हणून? कारण ८४ गुन्हे, १८२ आरोपी आणि २.३५ कोटींचा मुद्देमाल ही आकडेवारी पोलिसांच्या कर्तबगारीची नोंद असली, तरी त्याच वेळी ती समाजाच्या अस्वस्थ शांततेवरही बोट ठेवते. जप्तीच्या प्रत्येक बातमीमागे एक न बोललेलं सत्य असतं, माल होता, ग्राहक होते, साखळी होती आणि बाजार जिवंत होता.
म्हणून आता केवळ कारवायांचे अभिनंदन करून थांबण्याची वेळ नाही. नाशिकला ड्रग्जच्या विळख्यातून बाहेर काढायचे असेल, तर कायदा, समाज, शिक्षण, आरोग्य आणि कुटुंब या पाचही आघाड्यांवर एकाच वेळी हल्ला चढवावा लागेल. अन्यथा आज जप्त झालेल्या पुड्या आणि बाटल्या उद्या आपल्या घरातील एखाद्या मुलाच्या आयुष्याची राख करतील. आणि तेव्हा उशीर झालेला असेल.
आपल्याला आता गंभीर होऊन निर्णय घ्यावा लागेल, जप्तीच्या बातम्यांवर टाळ्या वाजवायच्या, की ड्रग्जच्या मुळावर प्रहार करून पुढची पिढी वाचवायची.
-दुनियादारी won’t lie