मी वर्तमानपत्र वाचणे थांबवले तुम्ही केव्हा थांबवणार ? ( दुटप्पी पत्रकारितेचे अस्वस्थ वास्तव ) प्रा.डॉ.अशोक पिंगळे 

मी वर्तमानपत्र वाचणे थांबवले तुम्ही केव्हा थांबवणार ?

( दुटप्पी पत्रकारितेचे अस्वस्थ वास्तव )

प्रा.डॉ.अशोक पिंगळे 

नाशिक

 

एक काळ होता, जेव्हा चहाचा घोट घेत घेत सकाळची सुरुवात वर्तमानपत्राने होत असे. बातमी ही केवळ माहिती देत नसे; ती विचार करायला भाग पाडत असे, प्रश्न निर्माण करत असे आणि लोकशाहीचा चौथा स्तंभ म्हणून आपली भूमिका बजावत असे. मात्र आज मी जाणीवपूर्वक वर्तमानपत्र घेणे आणि वाचणे बंद केले आहे. यामागे आळस नाही, तर भंगलेला विश्वास आहे.

पत्रकारितेची दुटप्पी भूमिका

आजची पत्रकारिता प्रामाणिक निरीक्षक न राहता अनेकदा पक्षकार बनलेली दिसते. बातमी मांडताना तथ्यांपेक्षा राजकीय हेतू अधिक प्रभावी ठरतात. कोणत्या घटनेला महत्त्व द्यायचे, कोणती दडपायची आणि कोणती अतिरंजित करायची व कुणाला बदनाम करून राजकीय व सामाजिक जीवनातून उद्ध्वस्त करायचे हे सर्व ठरवले जाते. स्थानिक निवडणुका व गुंडगिरीचे प्रदर्शन आणि त्याबाबतच्या खऱ्या माहिती लपवल्या जातात

पोलीस विभाग आणि पत्रकारिता हे एकमेकांच्या हातात हात घालून हे सर्व काही बघत असतात असे काही नाही परंतु एकमेकांचे आर्थिक हितसंबंध जपतात

सत्ताधारी पक्षाच्या विरोधातील बातम्या अनेकदा—

 • लपविल्या जातात

 • अगदी शेवटच्या पानावर ढकलल्या जातात

 • किंवा इतक्या बोथट केल्या जातात की त्यांचा अर्थच उरत नाही

यामुळे वर्तमानपत्र हे सत्य सांगणारे माध्यम न राहता नियंत्रित माहितीचे साधन बनले आहे.

संपादकीयांचे पतन : विचाराऐवजी प्रचार

एकेकाळी वर्तमानपत्रांचे संपादकीय म्हणजे वैचारिक मार्गदर्शन असायचे. आज मात्र बहुतेक संपादकीय—

 • ठराविक विचारसरणीचे समर्थन करतात

 • सत्तेला प्रश्न विचारण्याऐवजी तिची बाजू मांडतात

 • विरोधी मतांना ‘देशविरोधी’, ‘अराजक’ ठरवतात

म्हणूनच आज बरेचसे संपादकीय वाचण्यालायक उरलेले नाहीत. विचार मांडण्याऐवजी मत लादण्याचा प्रयत्न अधिक दिसतो.

स्थानिक बातम्यांचे लो-प्रोफाइल होणे

स्थानिक पातळीवरील प्रश्न—

पाणी, रस्ते, आरोग्य, शिक्षण, बेरोजगारी—

हेच खरे तर नागरिकांच्या आयुष्याशी थेट संबंधित विषय असतात.

मात्र आज या बातम्या—

 • फारच लो-प्रोफाइल स्वरूपात दिल्या जातात

 • तपशीलाऐवजी केवळ औपचारिक नोंद म्हणून येतात

 • त्यात चौकशी, पाठपुरावा किंवा जबाबदारी निश्चिती नसते

 

यामुळे सामान्य वाचकांचा रसही हळूहळू कमी होत चालला आहे.

व्यापारीकरण : पत्रकारितेचा आत्मा विक्रीला

वर्तमानपत्रे आता व्यापारी उत्पादन झाली आहेत.

जाहिरातींच्या दबावाखाली—

 • बातम्यांची भाषा बदलते

 • विषयांची निवड बदलते

 • आणि कधी कधी बातमीच जाहिरात बनते

स्थानिक निवडणुकांच्या काळात हे चित्र अधिक विदारक होते.

गुंड प्रवृत्तीच्या नेत्यांचे—

 • “समाजसेवक” म्हणून उदात्तीकरण

 • चमकदार छायाचित्रांसह जाहिरातबाजी

 • त्यांच्या विरोधातील आरोपांवर मौन

हे सर्व लोकशाहीसाठी घातक आहे.

• 
• 
• 
• 

Advertisement

विचारसरणीचा अडसर : एकांगी पत्रकारिता

आज अनेक वर्तमानपत्रे विशिष्ट विचारसरणीची प्रामुख्याने आरएसएस विचारांची व धर्माधर्मांमध्ये तेढ निर्माण करून स्वतःचा अजेंडा राबवणारी मुखपत्रे बनली आहेत.

देशातील आर्थिक परिस्थिती त्याचबरोबर बेरोजगारी, पर्यावरणातील बदल शेतकऱ्यांचे व उद्योगधंद्यातील खऱ्या समस्या याबाबत कुठल्याही प्रकारचं स्पष्ट आणि वस्तुस्थितीदर्शक विवेचन केलं जात नाही

त्यांची भूमिका पत्रकारितेची न राहता—

 • पक्षीय प्रचाराची

 • सत्तेचे समर्थन करणारी

 • आणि टीकेपासून संरक्षण देणारी झालेली दिसते.

वैमनस्य पसरवणारी भाषा

सर्वांत धोकादायक बाब म्हणजे—

आज वर्तमानपत्रांमधून द्वेष, संशय आणि सामाजिक तणाव वाढवणारी भाषा सातत्याने वापरली जाते.

 • धर्म

 • जात

 • प्रांत

 • भाषा

या आधारे समाजाचे तुकडे पाडणाऱ्या बातम्या आणि लेख मोठ्या मथळ्यांत झळकतात, कारण विवाद विकतो.

पण याचे परिणाम—

 • सामाजिक सलोखा ढासळतो

 • लोकांमध्ये अविश्वास वाढतो

 • आणि लोकशाहीचे मूलभूत मूल्य धोक्यात येते

म्हणूनच… वर्तमानपत्रापासून दूर जाणे

आज मी वर्तमानपत्र वाचणे बंद केले आहे कारण

 • सत्याऐवजी अजेंडा दिसतो

 • माहितीऐवजी मतप्रचार दिसतो

 • आणि लोकशाहीऐवजी सत्तेची बाजू दिसते

हे व्यक्तिगत पळ काढणे नाही, तर एक शांत निषेध आहे.

प्रश्न विचारणारी पत्रकारिता परत येईल का?

पत्रकारितेचे काम—

 • प्रश्न विचारणे

 • सत्तेला आरसा दाखवणे

 • आणि नागरिकांच्या बाजूने उभे राहणे हे असते, सत्ताधाऱ्यांच्या बाजूने उभे राहणे नव्हे.

जर पत्रकारिता अशीच दुटप्पी, व्यापारी आणि वैमनस्यपूर्ण राहिली,

तर वाचक फक्त वर्तमानपत्र वाचणेच बंद करणार नाहीत तर

ते विश्वास ठेवणेही बंद करतील.

आणि विश्वास हरवलेली पत्रकारिता

लोकशाहीसाठी सर्वांत मोठा धोका ठरते. प्रसिद्ध उर्दू लेखक सआदत हसन मंटो यांनी पत्रकारितेची तुलना तवायफ यांच्याशी केलेली होती आणि ती अत्यंत आजच्या मितीला सुसंगत अशी च आहे

“कोठे की तवायफ़ और एक बिका हुआ पत्रकार दोनों एक ही श्रेणी में आते हैं, लेकिन इनमें तवायफ़ की इज़्ज़त ज़्यादा होती है

या देशात लोकशाही वाचवायची असेल तर—

 • वेगापेक्षा विवेक

 • व्हायरलपेक्षा सत्य

 • आणि क्लिकपेक्षा प्रश्न

हे पुन्हा केंद्रस्थानी आणावे लागेल.

नाहीतर माध्यमे बदलत राहतील,

पण भ्रमाचे वर्चस्व कायम राहील. 

आज वर्तमानपत्र बंद पडत नाहीत तर

वाचक त्यांना सोडून जात आहेत.

आणि हा निषेध शब्दांपेक्षा अधिक बोलका आहे कारण विकलेली व राजकीय व्यवस्थेला घाबरून बळी पडलेली ही पत्रकारिता ही देशाला लागलेली कीड आहे थोडक्यात काय तर

“एक डरा हुआ पत्रकार एक मरा हुआ नागरिक पैदा करता है,

और एक बिका हुआ पत्रकार लोकतांत्रिक व्यवस्था के लिए खतरा होता है…”

प्रा.डॉ.अशोक पिंगळे 

नाशिक